ถนนโบราณสายราชมรรคา เส้นทางจากเมืองพระนครถึงพิมายที่ผ่านบุรีรัมย์

12 กันยายน 2569

ใครเคยขับรถขึ้นอีสานตามถนนมิตรภาพคงคุ้นกับภาพปั๊มน้ำมัน ร้านกาแฟ และจุดพักรถที่มีเป็นระยะ ให้คนเดินทางไกลได้แวะหยุดกินข้าวเข้าห้องน้ำ ย้อนกลับไปหลายร้อยปีก่อน ดินแดนแถบนี้ก็มีถนนสายสำคัญที่มีจุดพักคล้ายกัน ต่างกันแค่ที่พักริมทางในยุคนั้นสร้างด้วยหิน และถูกเรียกขานด้วยชื่อที่เกี่ยวกับไฟ

ถนนสายนั้นคือถนนโบราณสมัยขอมที่เชื่อมเมืองพระนครในกัมพูชากับเมืองพิมายในนครราชสีมา และพาดผ่านพื้นที่บุรีรัมย์ คนสมัยนี้นิยมเรียกว่า “ราชมรรคา” การตามรอยถนนเส้นนี้ทำได้ไม่ยาก ถ้าเดินเป็นลำดับ

ขั้นที่ 1 นึกภาพถนนให้ถูกก่อนออกเดินทาง

อย่าคาดหวังว่าจะเห็นถนนโบราณเป็นเส้นชัดๆ ทอดยาวให้เดินตาม แนวถนนส่วนใหญ่กลายเป็นทุ่งนา หมู่บ้าน และถนนสมัยใหม่ไปแล้ว สิ่งที่ยังเหลือให้เห็นคือสิ่งก่อสร้างที่เคยตั้งอยู่ริมทาง นักวิชาการยังคงศึกษาแนวถนนกันอยู่ บางช่วงจึงมีข้อสันนิษฐานต่างกัน ให้อ่านป้ายและข้อมูลของกรมศิลปากรเป็นหลัก

ขั้นที่ 2 รู้จัก “บ้านมีไฟ” หรือธรรมศาลา

ธรรมศาลาคือที่พักของคนเดินทางบนถนนสายนี้ คนรุ่นหลังเรียกกันว่า “บ้านมีไฟ” ตามความที่อ้างถึงในจารึก ในบุรีรัมย์มีปราสาทบ้านบุเป็นตัวอย่างที่ไปดูได้ เป็นงานในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ผู้โปรดให้สร้างที่พักและสถานพยาบาลไว้ตามรายทางเป็นจำนวนมาก

ลองยืนหน้าปราสาทหลังเล็กนี้แล้วนึกถึงคนเดินเท้าที่มาหยุดพักค้างคืน จะเห็นว่ามันคือจุดพักรถของยุคโบราณจริงๆ

ขั้นที่ 3 แวะอโรคยาศาลที่กุฏิฤๅษี

นอกจากที่พัก ถนนสมัยนั้นยังมีอโรคยาศาล หรือสถานพยาบาลประจำชุมชน ซึ่งสร้างในรัชสมัยเดียวกัน กุฏิฤๅษีใกล้เชิงเขาพนมรุ้งเป็นอโรคยาศาลที่แวะได้สะดวก อโรคยาศาลหลายแห่งมีแผนผังคล้ายกัน เช่น มีปราสาทประธาน กำแพงล้อม และสระน้ำ เมื่อเห็นสักแห่งแล้วจะจำแบบได้เวลาเจอที่อื่น

ขั้นที่ 4 ต่อจุดกับปราสาทใหญ่ใกล้กัน

เมื่อเห็นจุดพักและสถานพยาบาลริมทางแล้ว ลองไปดูปราสาทใหญ่ในบริเวณเดียวกัน ภาพจะครบขึ้นว่าพื้นที่แถบนี้เคยเป็นชุมชนสำคัญ ปราสาทเมืองต่ำที่มีสระรูปตัวแอลสี่สระและบารายขนาดใหญ่อยู่ใกล้ๆ เป็นตัวอย่างที่ชัด อ่านเรื่องสระน้ำและบารายรอบเมืองต่ำ ก่อนไปจะดูได้ลึกขึ้น

ถ้าวันเดียวกันจะขึ้นพนมรุ้งด้วย เตรียมแรงไว้ให้ดี ทางขึ้นเป็นบันไดและทางลาดยาวกลางแดด ลองดูวิธีถนอมหัวเข่าระหว่างไต่ทางขึ้นปราสาทบนเขา ไว้ก่อน

ขั้นที่ 5 เดินชมอย่างเคารพ และเก็บภาพให้คุ้ม

ปราสาทหลังเล็กริมทุ่งมักไม่มีคนเฝ้าตลอดเวลา จึงยิ่งต้องช่วยกันดูแล ไม่ปีนป่าย ไม่ขีดเขียน ไม่หยิบหินหรือเศษศิลาแลงกลับบ้าน แดดช่วงเช้าและเย็นทำให้ผิวหินดูมีมิติกว่ากลางวัน ใครอยากได้ภาพสวย อ่านการเลือกมุมและช่วงแสงเวลาถ่ายโบราณสถานหินทราย ประกอบ

คนรักประวัติศาสตร์ที่ชอบทริปรถไฟไปเช้ากลับค่ำสู่เมืองเก่าไม่ไกลเมืองหลวง มักสนุกกับการตามรอยเส้นทางโบราณแบบนี้เหมือนกัน เพราะใช้วิธีคิดเดียวกัน คือเดินดูทีละจุดแล้วต่อภาพในหัวว่าเมืองนั้นเคยมีชีวิตอย่างไร

สำหรับคนแถวนี้ ปราสาทหลังเล็กข้างทุ่งคือ “ปราสาท” ที่ขับผ่านทุกวันจนชินตา แต่พอมีคนจากไกลมายืนดูอย่างตั้งใจ คนในหมู่บ้านก็มักภูมิใจอยู่เงียบๆ ว่าบ้านตัวเองอยู่บนถนนสายเดียวกับเมืองพระนคร