ภูเขาไฟดับในบุรีรัมย์เกิดขึ้นอย่างไร และไปดูร่องรอยได้ที่ไหนบ้าง

24 ตุลาคม 2569

ลมบนเขาตอนเช้าตรู่มีกลิ่นหญ้าแห้งปนดินชื้นจากน้ำค้าง เสียงนกร้องแว่วมาจากพุ่มไม้ข้างทาง ใต้พื้นรองเท้าคือก้อนหินสีเทาเข้มที่ผิวขรุขระเป็นรูพรุนเล็กๆ คล้ายฟองน้ำที่แข็งตัวไปแล้ว มองลงไปข้างล่างเห็นทุ่งนาแผ่กว้าง ดินตามคันนาเป็นสีแดงอมส้ม ทั้งหมดนี้คือเรื่องเล่าของภูเขาไฟที่สงบนิ่งมานานจนคนส่วนใหญ่ลืมไปว่ามันเคยเป็นภูเขาไฟ

ตัวอย่างหนึ่งวันของครอบครัวที่ตามหาภูเขาไฟ

ลองนึกถึงครอบครัวสมมติครอบครัวหนึ่ง พ่อแม่กับลูกวัยประถม ขับรถจากต่างจังหวัดมาเที่ยวพนมรุ้ง ระหว่างทางลูกเห็นป้ายบอกว่าปราสาทตั้งอยู่บนภูเขาไฟ จึงถามว่า “แล้วควันอยู่ไหน ลาวาอยู่ไหน” พอถึงยอดเขากลับเห็นแต่เนินเตี้ยๆ มีต้นไม้และหญ้า ไม่มีปล่องควันอย่างในการ์ตูน ลูกเริ่มผิดหวัง พ่อแม่ก็ตอบไม่ถูก

ช่วงบ่ายครอบครัวนี้แวะเขากระโดงใกล้ตัวเมือง เห็นก้อนหินสีเข้มพรุนๆ ตามทางเดิน และวันรุ่งขึ้นได้ไปวัดบนเขาอีกลูก ลูกถามอีกว่า “ทำไมเขาที่นี่หน้าตาเหมือนกันหมด” คราวนี้พ่อเริ่มสังเกตเองว่ารอบๆ ทุกเขามีดินแดงเหมือนกัน

ตัวอย่างนี้ถอดเป็นข้อแนะนำได้หลายข้อ

รู้ก่อนว่าภูเขาไฟดับหน้าตาไม่เหมือนในการ์ตูน

ภูเขาไฟในบุรีรัมย์เป็นภูเขาไฟที่ดับไปนานมากแล้ว ไม่ใช่ภูเขาไฟสูงชันที่มีปล่องพ่นควัน เวลาผ่านไปยาวนาน ฝน ลม และต้นไม้ค่อยๆ กัดกร่อนและปกคลุมจนเหลือเป็นเนินเขาลาดเอียง บางลูกยังพอเห็นแอ่งที่เคยเป็นปากปล่อง บางลูกเหลือเพียงรูปทรงเนินกับหินที่บอกที่มา

ถ้าไปกับเด็ก บอกตั้งแต่ก่อนออกจากบ้านว่าวันนี้จะไป “สืบหาร่องรอย” ไม่ใช่ไปดูลาวา ความคาดหวังที่ตรงกับความจริงทำให้ทริปสนุกขึ้นทันที

อ่านหินและดินให้เป็น

ร่องรอยที่ชัดที่สุดคือหิน เมื่อลาวาเย็นตัวลงจะกลายเป็นหินบะซอลต์สีเทาเข้มถึงดำ บางก้อนมีรูพรุนเล็กๆ ทั่วผิว ซึ่งเกิดจากฟองก๊าซที่ติดอยู่ในลาวาก่อนจะแข็งตัว ก้อนแบบนี้พบได้ตามทางเดินและเนินดินบนเขาหลายลูก ดูได้ จับได้ แต่ไม่ควรเก็บกลับบ้าน โดยเฉพาะในเขตโบราณสถานและพื้นที่อนุรักษ์

ร่องรอยที่สองคือดิน หินบะซอลต์ที่ผุพังนานๆ กลายเป็นดินสีแดงที่มีแร่ธาตุ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวข้าวหอมมะลิภูเขาไฟบุรีรัมย์ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ลองหยิบดินขึ้นมาดูสีเทียบกับดินที่บ้าน จะเห็นความต่างชัดเจน

อีกเรื่องที่ควรเข้าใจให้ถูกคือ ตัวปราสาทหินส่วนใหญ่สร้างจากหินทรายและศิลาแลง ซึ่งไม่ใช่หินภูเขาไฟ การที่ปราสาทตั้งอยู่บนภูเขาไฟเก่าไม่ได้แปลว่าปราสาททั้งหลังทำจากลาวา ถ้าอยากรู้รายละเอียดว่าหินแต่ละส่วนมาจากไหน ป้ายสื่อความหมายและเจ้าหน้าที่ของกรมศิลปากรในพื้นที่จะให้ข้อมูลได้ดีที่สุด

ไปดูร่องรอยได้ที่ไหนบ้าง

เขาพนมรุ้ง ที่ตั้งของอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง เป็นจุดที่คนรู้จักมากที่สุด เดินชมปราสาทแล้วมองภูมิประเทศรอบตัว จะเห็นว่าเขาลูกนี้โดดเด่นขึ้นมาจากที่ราบ ลองถามเจ้าหน้าที่หรือดูป้ายในพื้นที่ว่าแนวปากปล่องเดิมอยู่ตรงไหน

เขากระโดง อยู่ในอำเภอเมือง เป็นวนอุทยานที่มีพระสุภัทรบพิตรประดิษฐานอยู่ด้านบน เดินทางสะดวกที่สุดสำหรับคนพักในตัวเมือง และเหมาะกับการเดินดูหินตามทาง

เขาอังคาร ในอำเภอเฉลิมพระเกียรติ มีวัดตั้งอยู่บนยอด ใครอยากรู้เรื่องวัดก่อนขึ้นไป อ่านประวัติและจุดน่าชมของวัดบนยอดเขาอังคารก่อนไปได้ สำรวมกิริยาเมื่ออยู่ในเขตวัด

เชื่อมเรื่องหินเข้ากับธรรมชาติรอบตัว

ภูเขาไฟเก่าเป็นเพียงส่วนหนึ่งของภูมิประเทศ พื้นที่ลุ่มรอบๆ มีอ่างเก็บน้ำและทุ่งนาที่เป็นบ้านของนกหลายชนิด ถ้ามีเวลาเพิ่มอีกวัน ลองไปส่องนกกระเรียนและนกน้ำโดยรักษาระยะห่างที่ไม่ทำให้นกตกใจ หรือค้างคืนกลางธรรมชาติเพื่อดูดาวและฟังเสียงกลางคืน โดยศึกษาวิธีหาที่กางเต็นท์และเตรียมของให้นอนหลับสบายในบุรีรัมย์ไว้ก่อน

ตอบคำถามเด็กแบบเปิดประตูต่อ

เมื่อเด็กถามว่า “ภูเขาไฟจะกลับมาระเบิดไหม” ตอบตามจริงว่านักธรณีวิทยาจัดว่าเป็นภูเขาไฟที่ดับแล้ว แล้วชวนคิดต่อว่าถ้าย้อนเวลากลับไปได้ ที่ที่เรายืนอยู่จะหน้าตาเป็นอย่างไร คำถามแบบนี้ไม่ต้องมีคำตอบที่ถูกเป๊ะ แต่ช่วยให้เด็กเห็นว่าโลกเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา

ความสงสัยแบบนี้เองที่ทำให้หลายคนติดนิยายวิทยาศาสตร์ เรื่องที่พาผู้อ่านไปยังโลกที่พื้นดินเปลี่ยนรูปหรือเวลาไหลต่างจากเดิม ใครชอบมุมนี้ ลองอ่านเหตุผลที่นิยายไซไฟให้ความคิดติดตัวไปไกลกว่าแค่ความบันเทิงแล้วหยิบสักเล่มมาอ่านคู่กับทริปนี้ อาจได้มุมมองใหม่ต่อเนินเขาธรรมดาๆ ที่เคยขับผ่าน

ถ้าพื้นดินใต้บ้านของคุณเองเคยเป็นภูเขาไฟมาก่อน คุณอยากรู้เรื่องอะไรของมันเป็นอย่างแรก